T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI İstanbul İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi

MATEMATİK VE GEOMETRİ

  • İbn-i Sina'nın Tesviye Aracı___ Tanım: Pirinç küvet altın yıldızlıdır.Yüksekliği 28 cm'dir. Yuvarlak bir küvet, suyun yüksekliğ tam olarak küvetin kenarıyla örtüşüne kadar su ile doldurulur. Su bulanık veya renklendirilmiş olmalıdır.Tesviye tarzını İbn Sina (ö:1037)  <<meridyen çizgisini belirlemek için düz bir yüzey ve bir gnomon imal etme>>  hakkındaki risalesinde bir gnomonu dikey yerleştirme hususunu ele almıştır.
  • Tesviye Aleti___ Tanım: Kaide olarak ikiz kenar üçgenli tesviye aleti olup, yüksekliği 30 cm'dir.Pirinçten yapılmıştır.
  • Eğik Uçlu Pergel___ Tanım: Müdelimiz pirinçten yapılmış olup, 21,5 cm'dir.Küre yüzeylerine daire çizebilmek için daha el-Brirüni'nin yaşadığı dönemde (11. yy'ın il yarısı) eğik uçlu bir pergel kullanılmıştır.
  • Açılır- Kapanır Çifte Cetvel___ Tanım: Model pirinçten yapılmıştır.İki kol 26x1,5 cm'dir. Santimetre skalası her birinde 25 bölümlüdür. iki şarniyer mevcuttur.
  • Çapları Bölümleme Düzeneği___ Tanım,: Modelimiz pirinç hakkedilmiş olup,  24x26 cm ( SkDikala rakamlarla ve projeksiyon çizgileriyle birlikte)  ölçülerindedir.Bu çapların yükseklik paralelleri daireleri, kullanımı ekvatarora paralel dairelerin  projeksiyonunun yarıçaplarına ait çizelgelerdn horizont üzerindeki farklı çıkıntılar için izdüşümü yapılmış mukantaranın yarıçapları basit bir tarzda hesaplanır.Bu sırada Oğlak burcunun projeksiyon yapılan dönencesinin çapı, kuzey usturlabında eşit 60 veya 120 parçaya ayrılır; bu çap aynı zamanda diskin kenar dairesidir.
  • Daireleri Bölümleme Düzeneği___ Tanım: Model pirinç ,dağlanmış ve çapı 30,4 cm'dir.Bu aletin yapısını el-Birüni şöyle açıklamıştır. <<Alet, çapı usturlabın en büyük disk çapıyla aynı  olan pirinç bir daireden oluşmaktadır.Usutrlabın kenarının  bölümlenmesi bu destür kullanılarak gerçekleşir.Bu destür mümkün olduğunca düz ve pürüzsüz yapılır.Bütün çizim veya usturlabın kullanımı destüra dayanır.Destürün yüzeyi dört kısma ve her kısım tekrar 90 kısma ayrılır.Böylece 360 kızım elde edilir.
  • Açı Ölçer___ Tanım: Pirinç hakkedilmiş, döndürülebilir göstergenin uzunluğu; 62 cm'dir. Bu açı ölçer türü Osmanlı astronomların 10./16. yüzyıldan bir minyatür üzerinde tasvir edilen avadanlıkları arasında bulunmaktadır. Alet hem istenen derecelere göre açılar sağlamaya hem de mevcut açıları ölçmeye yaramaktadır.
  • Büyük Daireler Çizimi İçin Uzun Pergel__ Tanım:  Sert ağaçtan cetvel pirinç skalalı, Uzunluğu, sabitlenebilir pirinç sivri uçlar oukam pencereleriyle birlikte  60 cm'dir. Modelimiz bir örneği, Osmanlı astronomlarının geç dönem 10./16. yüzyıldan meşhur minyatürlerde resmedilmiş olan aletleri arasında bulunduğu haliyle yeniden canlandırmaktadır.
  • Bir Küre Üzerindeki Herhangi Bir Üç Noktanın Merkez Noktasını Bulmaya ve Üzerinde Açı Belirlemeye Yarayan Alet___ Tanım: Cetvelin uzunluğu 70 cm. döndürülebilir açı cetveli, uzunluk 36 cm., pirinç hakkettirilmiştir.el-Cezeri 'nin
  • el-Marrakuşi'nin Tarif Ettiği Üç Tesviye Aracı 1. __ Tanım : el-Marrakuşi ( 1260-1280 civarında) çizimlerle birlikte üç tesviye aletinin tarifini vermektedir.1. Modelimiz pirinçten ve eni 52 cm.'dir.Bükülmemesi için sert ağaçtan ya da bakırdan oldukça kalın, iyi kesim bir çubuk alınır.Ortadan iki eşit parçaya bölümlenir ve ortada merkez nokta olarak yuvarlak  bir delik oyulur. Çubuğa o noktadan bir dil takılır.Yuvarlak delikten sallandırılan şakül yatay çubuğa dik olarak asılıdır.Daha sonra bakırdan veya ahşaptan eşit büyüklükte üçgen tabanlı iki ayak yerleştirilir.Çubuk aynı yükseklikteki bu iki ayak üzerine özenle sabitlenir.Terazilerde yapıldığı gibi sabitlenir.Böylelikle, askının iç ucunun orta noktası dilin noktasının tam olarak karşısında bulunur.Bu haliyle alet doğrudur.En sonunda bir kurşun ağırlık asılır.Alet kotrol edilmek istenen yüzeye dikilir.Aswkının iç ucu dilin ucunun dikey yönünde ise, yüzey yataydır.
  • el-Marrakuşi'nin Tarif Ettiği Üç Tesviye Aracı 2.___ Tanım: Modelimiz pirinçten hakkedilmiş skalalar, şakülle birlikte yapılmıştır.Ortada dikey duran kolları, temele paralel bir pirinç veya ahşap cetvelle birleştirilen eş kenar bir üçgenden oluşmaktadır.Dik duran kolların tepe noktasından bir şakül asılmıştır.Tesviye sırasında şakül cetvelin işaretlenen merkez noktasına temas etmelidir.